Rəsul Həmzətovun Səməd Vurğun xatirəsinə həsr etdiyi şeirdən Qulu Əsgərovun ölməz musiqisinə

Bəzi əsərlər var ki, zaman onları köhnəltmir. Əksinə, illər keçdikcə həmin əsərlərin arxasında gizlənən insan taleyi daha aydın görünməyə başlayır. “Əziz dostum” da belə əsərlərdəndir.

Bu mahnını dinləyəndə yalnız bir şeirin və ya bir melodiyanın kədərini eşitmirik. Burada iki böyük şairin dostluğu, ayrılığı, yarımçıq qalmış görüşü, deyilməmiş sözləri və bir insanın itirdiyi dostunun ardından keçirdiyi ağır peşmanlıq duyğusu var.

Əsərin taleyində üç sənətkarın adı bir-birinə qovuşur: Rəsul Həmzətov – şair, Tofiq Bayram – tərcüməçi və yaradıcı uyğunlaşdırıcı, Qulu Əsgərov – bəstəkar və xanəndə.

Və bu üç mərhələ birləşərək “Əziz dostum”u Azərbaycan musiqi yaddaşının unudulmayan nümunələrindən birinə çevirir.

Bir dostluğun başlanğıcı

Rəsul Həmzətovun Azərbaycan ədəbi-mədəni mühiti ilə əlaqələri təsadüfi deyildi. O, Azərbaycan ədəbiyyatının bir sıra görkəmli nümayəndələri ilə dostluq münasibətləri saxlayıb. Lakin onun Səməd Vurğunla münasibəti xüsusi məna daşıyırdı.

Həmzətov Səməd Vurğunu yalnız böyük şair kimi deyil, özünün müəllimi və ən əziz insanlarından biri kimi qəbul edirdi. Aralarındakı 17 illik yaş fərqinə baxmayaraq, bu münasibət zamanla sadəcə şəxsi dostluqdan daha böyük bir mənəvi bağa çevrilmişdi.

Bu dostluğun izləri Rəsul Həmzətovun xatirələrində olduğu kimi, sonrakı Azərbaycan mədəniyyət tədbirlərində də yaşadılıb. 2023-cü ildə Səməd Vurğunun Ev-Muzeyində şairin 100 illiyinə həsr olunmuş “Salam, əziz dostum” adlı ədəbi-bədii gecədə də Həmzətovun Səməd Vurğunla dostluğu xüsusi vurğulanıb və “Əziz dostum” şeirinin məhz Vurğunun xatirəsinə həsr edildiyi qeyd olunub.

Son görüşün yerini tutan bir şeir

“Əziz dostum”un yaranma tarixçəsi ilə bağlı illərdir bir hadisə danışılır.

Yayılmış xatirə versiyasına görə, Səməd Vurğun Rəsul Həmzətovun dəvəti ilə Dağıstana gedir. Orada keçirilən məclisdə baş verən bir hadisə nəticəsində şair dostundan inciyərək Bakıya qayıdır. Həmzətov sonradan bu incikliyi aradan qaldırmaq, dostu ilə barışmaq üçün Bakıya gəlmək qərarına gəlir.

Amma həyat bəzən insanın ən sadə niyyətini belə yarımçıq qoyur.

Səməd Vurğun ağır xəstə idi. Həmzətov Bakıya gəlib dostu ilə görüşməyə macal tapmamış, 27 may 1956-cı ildə Səməd Vurğun vəfat etdi.

Beləcə, gözlənilən görüş baş tutmadı.

Məhz bundan sonra Rəsul Həmzətovun dost itkisi, gecikmiş peşmanlıq və deyilməmiş sözlərlə yüklənmiş “Əziz dostum” şeirini yazdığı bildirilir.

Burada bir məqamı xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Məclisdə konkret olaraq nə baş verdiyini və Səməd Vurğunun hansı hadisəyə görə incik düşdüyünü təsdiqləyən açıq ilkin arxiv sənədi mövcud deyil. Ona görə də bu hadisə qəti tarixi fakt kimi deyil, xatirələrdə və mətbuatda qorunub gələn versiya kimi təqdim olunmalıdır.

Amma əsas xronoloji həqiqət dəyişmir: şeir Səməd Vurğunun ölümündən sonrakı dövrlə bağlıdır və onun xatirəsinə həsr olunub.

Şeirin dəqiq yazıldığı gün və ay isə açıq etibarlı mənbələrdə sənədləşdirilməyib.

Bəzən belə məqamlarda konkret tarix yazmaq cazibədar görünür. Lakin jurnalistikanın məsuliyyəti ehtimalı fakt kimi təqdim etməməkdir.

Rəsul Həmzətovdan Tofiq Bayrama: şeir ikinci dəfə doğulur

“Əziz dostum”un Azərbaycan musiqi mühitində yaşamasında mühüm mərhələ Tofiq Bayramın tərcüməsi ilə başlayır.

Burada illər ərzində yaranmış bir qarışıqlığı aradan qaldırmaq vacibdir.

Bəzi musiqi saytlarında əsərin müəllifləri “musiqi: Qulu Əsgərov, söz: Tofiq Bayram” kimi göstərilib. Bu təqdimat Tofiq Bayramın zaman-zaman şeirin müəllifi kimi qəbul edilməsinə səbəb olub.

Halbuki daha etibarlı mənbələrdə müəlliflik bölgüsü başqadır:

Şeir – Rəsul Həmzətov.

Azərbaycan dilinə poetik tərcümə – Tofiq Bayram.

Musiqi – Qulu Əsgərov.

Üstəlik, Tofiq Bayramın gördüyü iş adi tərcümədən də artıqdır.

Mənbələrdə qeyd olunur ki, Azərbaycan dilində geniş yayılan variantda sazla bağlı bənd Həmzətovun ilkin mətnində olmayıb və Tofiq Bayram tərəfindən əlavə edilib.

“Çaldığım o sazı gətirin mənə...” misrası ilə yadda qalan bu bənd əsərin Azərbaycan poetik-musiqi düşüncəsinə uyğunlaşmasında xüsusi rol oynayıb.

Çünki saz Azərbaycan insanının yaddaşında yalnız musiqi aləti deyil. O, dərdin səsi, ayrılığın dili, insanın ürəyini etiraf etdiyi mənəvi bir obrazdır.

Beləliklə, Tofiq Bayram Həmzətovun yaratdığı poetik kədəri Azərbaycan dilində yenidən səsləndirməklə kifayətlənməyib, ona milli poetik yaddaşımızın içindən gələn yeni bir nəfəs də verib.

Sonra bu sözlərə Qulu Əsgərovun səsi gəldi

Şeirin musiqiyə çevrilməsi isə əsərin taleyində yeni mərhələ açdı.

Qulu Əsgərov Azərbaycan xanəndəlik sənətinin özünəməxsus simalarından biri olmaqla yanaşı, bəstəkar, tarzən, aktyor və pedaqoq kimi də fəaliyyət göstərib.

1928-ci ildə Salyanda anadan olan sənətkar Seyid Şuşinski və Nəriman Əliyev kimi ustadlardan sənət dərsi alıb. Onun yaradıcılığında xanəndəliklə bəstəkarlıq bir-birindən ayrılmırdı.

“Əziz dostum” da bu yaradıcılıq xüsusiyyətinin ən təsirli nümunələrindəndir.

Qulu Əsgərov Həmzətovun poetik ağrısını musiqinin dili ilə yenidən ifadə etdi. O, sözün içindəki nisgili muğam düşüncəsinin emosional imkanları ilə səsləndirdi.

Bəlkə də əsərin uzunömürlü olmasının sirri elə buradadır.

Şeir danışırdı.

Tofiq Bayram həmin danışığı Azərbaycan dilində yenidən qurdu.

Qulu Əsgərov isə onu ürəyin eşidə biləcəyi bir musiqiyə çevirdi.

Bəs Qulu Əsgərov əsəri nə vaxt bəstələmişdi?

Araşdırmanın əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, əsərin dəqiq bəstələnmə tarixini təsdiqləyən etibarlı ilkin mənbə müəyyən edilməyib.

Açıq rəsmi mənbələrdə Qulu Əsgərovun “Əziz dostum”u dəqiq hansı ildə, ayda və gündə bəstələdiyini təsdiqləyən ilkin sənəd müəyyən edilmir.

Ona görə əsərin bəstələnmə tarixini konkret olaraq “1956-cı il”, “1957-ci il” və s. kimi təqdim etmək ehtiyatlı elmi yanaşmaya uyğun deyil.

Sənədləşdirilə bilən çərçivə isə aydındır: Səməd Vurğun 1956-cı il mayın 27-də vəfat edib; şeir onun xatirəsinə həsr olunub; daha sonra Tofiq Bayram tərəfindən Azərbaycan dilinə çevrilib və Qulu Əsgərov həmin mətn əsasında musiqi yaradıb.

Yəni əsərin 1956-cı ildən sonrakı dövrdə formalaşdığı nəticəsi əsaslıdır, lakin konkret bəstələnmə tarixini sənədsiz şəkildə müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

İlk səs lentə düşmədi...

Əsərin taleyində qəribə bir başqa məqam da var.

Mənbələrdə Qulu Əsgərovun “Əziz dostum”u ilk ifa edən sənətkar olduğu, lakin həmin ifanı lentə yazdırmadığı qeyd edilir.

Bu, Azərbaycan musiqi tarixinin bir qədər kədərli paradoksudur.

Əsəri yaradan və ilk səsləndirən sənətkarın öz ifası arxivdə qorunmayıb. Buna baxmayaraq, mahnı itib-batmayıb. Sonrakı xanəndələr onu yaşadıb, hər ifaçı öz nəfəsini əsərə əlavə edib.

Bu sırada İslam Rzayevin ifası xüsusi yer tutur. Sonrakı illərdə əsər müxtəlif xanəndələrin və müasir ifaçıların repertuarında yaşayaraq yeni nəsillərə çatıb.

Beləliklə, bir vaxtlar yalnız iki dostun hekayəsini danışan mahnı zaman keçdikcə daha böyük bir yaddaşın parçasına çevrilib.

Bir mahnıdan daha artıq

“Əziz dostum”un dəyəri onun yalnız gözəl musiqi olmasında deyil.

Bu əsərdə üç sənətkarın yaradıcılıq xətti bir nöqtədə kəsişir.

Rəsul Həmzətov – dost itkisinin ağrısını yazdı.

Tofiq Bayram – həmin ağrını Azərbaycan poetik düşüncəsində yenidən yaratdı və ona milli obrazlar qazandırdı.

Qulu Əsgərov – bu kədəri muğamın və xanəndəlik sənətinin dili ilə əbədiləşdirdi.

Ona görə “Əziz dostum”a yalnız bir mahnı kimi baxmaq kifayət etmir.

Bu əsər eyni zamanda Azərbaycan-Dağıstan ədəbi-mədəni münasibətlərinin canlı sənədidir.

İki xalqın ədəbiyyatı burada bir-birinə toxunur, iki şairin dostluğu musiqiyə çevrilir, bir tərcüməçi iki poetik dünya arasında körpü qurur, bir xanəndə isə bütün bunları səsə çevirir.

Və illər sonra həmin səs hələ də eşidilir.

Bəlkə də “Əziz dostum”un ən böyük sirri elə budur: əsər yalnız ölən dostun xatirəsindən danışmır. O, insanın vaxtında demədiyi sözlərdən danışır.

Həyatda bəzi görüşlər təxirə salınır.

Bəzi incikliklər sabaha saxlanılır.

Bəzi sözlərin isə sabahı olmur.

Rəsul Həmzətovun Səməd Vurğuna ünvanladığı “Əziz dostum” məhz həmin gecikmiş sözlərin nəğməsidir.

Qulu Əsgərovun musiqisi isə bu nəğməni zamanın içindən keçirərək bu günə gətirib.

Ona görə də “Əziz dostum”u dinləyərkən yalnız bir mahnını dinləmirik.

Bir dostluğun tarixini, bir ayrılığın ağrısını və deyilməyə macal tapmayan sözlərin səsini eşidirik.